MOSTEIRO DE CAAVEIRO

San Xoan de Caaveiro é un dos máis pintorescos mosteiros de Galicia. Atópase no parque Natural de Fragas do Eume, no Val do Río Eume, na provincia da Coruña.

Magnífica paisaxe do Val do Eume onde se sitúa o Mosteiro de CaaveiroEl Mosteiro de San Juan de Caaveiro, segundo a tradición, foi fundado por San Rosendo para aglutinar a un grupo de anacoretas que vivían neste lugar tan apartado, alá pola primeiro metade do século X.

O que si se sabe con certeza é que primeiro foi un mosteiro benedictino altomedieval e que logo pasou a ser colexiata (pertencendo aos Cóengos Regulares de San Agustín). Tivo este cenobio gran influencia en toda a comarca de Pontedeume como se comproba en que no ano 1107, Alfonso VII doou ao abade Pedro e aos monxes de Caaveiro todas as posesións en que estaba asentado o Mosteiro. Tamén logra quedar exento da autoridade do arcebispado de Santiago de Compostela

Non se coñece con exactitude en que data converteuse o antigo Mosteiro benedictino en real colexiata agustiniana. Por varios documentos do século XIII sabemos que en Caaveiro, nesa centuria, xa estaban os Cóengos Regulares de San Agustín, pois non se menciona ao Abad e aos monxes sometidos á observancia da Regra Benedictina, como nos privilexios de Alfonso VII e Fernando II.

É por iso que se deduce que este cambio produciríase nalgún momento da segunda metade do século XII aínda que tamén se descoñece se foi porque os benedictinos decidiron adoptar a Regra de San Agustín ou porque, disolto o primitivo Mosteiro, reconstruíuse con cóengos regulares vindos desde outro lugar.

Mosteiro de San Xoan de Caaveiro, A Coruña

Tras os interminables avatares que esta comunidade tivo durante séculos chegou o abandono no século XVIII e a súa ruína no XIX.

A finais do século XIX (1896) Pío García Espinosa, propietario de amplos terreos da zona, solicita e consegue autorización do Arcebispado de Santiago de Compostela para a restauración do conxunto, que encarga a López Ferreiro, reedificándose unha das dúas igrexas antigas e dúas das casas dos cóengos.

Descrición de Xoan de Caaveiro

Hai dous aspectos fundamentais a subliñar das ruínas de San Juan de Caaveiro.

O primeiro e máis importante é o marabilloso lugar onde se atopa nun val rodeado de montes de verdísima vexetación.

O segundo aspecto é a notable arquitectura da ábsida románico da igrexa monacal.

Exteriormente, unha escaleira comunica co arco apuntado que dá acceso ao atrio, aberto entre o que queda do que foi residencia de cóengos e a fronte da igrexa. Sobre este arco hai muro con xanela e rematado por un pequeno campanario barroco, obra da escola de Simón Rodríguez.

Nave da igrexa e campanario barroco. Caaveiro

A igrexa, ou polo menos a cabeceira e parte da nave, é románica de finais do século XII, con planta rectangular dunha nave cuberta de madeira e unha ábsida semicircular cuberto con bóveda de medio canón peraltado terminada en bóveda de forno. O arco triunfal tamén é peraltado, descansando sobre columnas encostadas aos muros.

Exteriormente apréciase o gran desnivel do terreo que existe baixo o corpo do templo e a ábsida o que obrigou a construír un gran muro cadrado de apoio, encostado ao barranco, que mostra grandes contrafuertes e que lembra a articulación lombarda polos seus arcos e pilastras.

Pola súa banda, a propia ábsida non é precisamente esvelto nin de gran tamaño. Con todo, a habitual boa sillería granítica do románico galego e a acertada relación de proporcións fai que se nos mostre bastante armonioso.

ábsida da iglesiaTiene esta ábsida un triplo rebanco en degradación e dúas columnas con capiteis de pomas que dividen o muro absidal en tres panos ou rúas. Nos panos central e meridional ábrense senllas ventás de dobre arquivolta semicircular e de superficie lisa apoiadas en dous pares de columnas acobadadas. O van do pano norte é sinxelo, de medio punto tamén e arestas vivas.

O saínte tejaroz descansa nas columnas que separan os tramos e en canecillos de variada ornamentación.

Porta da igrexa do Mosteiro de Caaveiro

Hai que advertir que o bonita pero algo estraña portada principal foi moi modificada (reinventada) na citada restauración decimonónica, posto que, segundo parece, parecíase á da igrexa de Bergondo.

A TORRE DE HÉRCULES

A Torre de Hércules foi construída polos romanos como faro de navegación no século I comprendida a construción entre os reinados de Nerón e Vespasiano en función dos achados de fragmentos de terra sigillata e vasos de paredes finas datables entre os anos 40 e 80 de nosa era[cita requirida]. A inscrición ao pé da torre e as referencias documentais sobre a cidade de Brigantium (A Coruña) revelan a existencia dun faro da época de Trajano. Na súa base atopouse unha pedra votiva coa inscrición en latín MARTI AVG.SACR C.SEVIVS LVPVS ARCHTECTVS ÆMINIENSIS LVSITANVS.EX.VO, o que permitiu identificar o arquitecto autor da mesma como Cayo Sevio Lupo, orixinario de Aeminium, hoxe Coimbra, en Portugal.

A mención máis antiga á Torre atópase no Historiæ adversvm Pagáns de Paulo Orosio, escrito cara ao 415-417 d. C., que di: «Secvndvs angvlvs circivm intendit, ubi Brigantia Gallæciæ civitas sita altissimvm farvm et inter pavca memorandi operis ad specvlam Britanniæ erigit» («No segundo ángulo do curso [de circunnavegación de Hispania], onde se sitúa a cidade de Brigantia Gallæciæ, érguese un faro altísimo entre unhas poucas obras recordatorias da ruta cara a Britania»).

A torre perdeu, posiblemente, o seu uso marítimo durante a Idade Media ao converterse en fortificación. Foi no século XVII (1682) cando o duque de Uceda encargou a restauración arquitectónica ao arquitecto Amaro Antune, que construíu unha escaleira de madeira que atravesaba as bóvedas ata a parte superior, onde se sitúan dúas pequenas torres para soportar os fanales. No reinado de Carlos III realizouse a reconstrución completa. A obra neoclásica terminouse en 1791 baixo a dirección de Eustaquio Giannini.

A torre era, antes de comezar a reforma, un corpo prismático con base cadrada; no exterior presentaba un muro de pedra con dúas portas na parte baixa e xanelas asimétricas que a percorrían ata o piso superior, e unha mordente helicoidal que chegaba ata a parte superior. No seu interior conservaba a vella estrutura romana, pero con escaleiras de madeira que pertencían á restauración de edificio, harmonizándoa na súa decoración con marcos superiores de portas e xanelas.

A fachada actual da torre é o froito da remodelación neoclásica efectuada no século XVIII. No ano 2007, foi elixida candidata para engrosar a lista de bens culturais Patrimonio da Humanidade. O 9 de setembro de 2008 se hermanó coa Estatua da Liberdade de Nova York e o día 25 dese mesmo mes co Faro do Morro da Habana, o máis antigo de América e un dos emblemas de Cuba.

DOLMEN DE DOMBATE

O dolmen de Dombate é un monumento de época neolítica situado na parroquia de Borneiro, no municipio galego de Cabana de Bergantiños. Este dolmen catalógase como unha tumba colectiva de corredor e é considerado como a "catedral do megalitismo" en Galicia1 .

Preto dese emprazamento, áchanse outros monumentos coñecidos como arte parietal ou rupestre.

Este túmulo estableceuse na primeira metade do IV milenio a. C., e a cámara a finais desa mesma época. Foi usado en diferentes épocas, entre o 3800 a. C. e o 2700 a. C., momento no que foi abandonado.

Convén destacar que no século XIX, o historiador galego Manuel Murguía xa se referiu ao dolmen e que en 1885 o poeta Eduardo Pondal o inmortalizó no poema Queixumes dous Piñeiros:

Pasado Vilaseco, lugar batido polo aire

non alto dá costa de Uces de montesía canle;

pasado Vilaseco, indo pola Gandra adiante,

xa vía desde lonxe ou dolmen de Dombate.

Eduardo Pondal (1885)

O túmulo ten uns 24 metros de diámetro e 1,80 m de altura, e consta dunha capa de terra cuberta parcialmente por unha coraza pétrea formada por pedras planas depositadas horizontalmente (que marcan o perímetro do emprazamento), e pedras destacadas e ben emprazadas no interior.

Sospeitase que orixinalmente, o túmulo recubría ata a altura do corredor, e que a parte máis destacada ou dolmen estaba á vista.

O dolmen consiste nunha cámara poligonal ancha formada por sete ortóstatos, un dos cales mide 4,64 x 3 m, e un corredor de tres tramos, ben diferenciado en planta e en sección. A entrada estaba pechada cunha laxa vertical cuberta de pedras. Entre algúns ortóstatos (ou ortostatos) colocábanse laxas alongadas polo exterior, para así contribuír a pechar o oco. As fosas nas que se sustentaban esas grandes pedras, alcanzaban profundidades de 140 centímetros na cámara e 70 cm no corredor.

Sobre o túmulo coñecido, existiu un megalito anterior no tempo, de menor tamaño e complexidade, consistente nunha cámara simple, alongada e aberta, composta por nove ortóstatos de aproximadamente 240x190 cm. O correspondente e anterior túmulo tiña 10,5 m de diámetro, e estaba cuberto por unha coraza dunha soa camada de pedras.

Interesa sinalar que no segmento inicial do corredor do túmulo máis recente, atopáronse 20 pequenos ídolos, e que os ortóstatos da correspondente cámara conteñen petróglifos. Ademais, todas as laxas, tanto na cámara como no corredor, contan con pinturas. Estas distribúense en dous rexistros horizontais separados por unha franxa avermellada de puntos vermellos e negros, sendo o conxunto unha composición na que prima a geometricidad (zigzagues, franxas verticais e oblicuas, ondulados, retículas, etc.). A cor vermella era obtida a partir de óxido de ferro e o negro a partir de carbón vexetal, posiblemente, aplicados sobre unha imprimación branca a partir dalgún tipo de graxa mesturada con caolín.

Tamén se atopou unha fileira de ídolos, vinte en total,2 colocados de fronte ao corredor e no límite do túmulo, así como moi interesantes artefactos líticos e cerámicos.

En 2009 descubriuse que a cámara dispoñía dunha drenaxe que fai sospeitar que desde o comezo sufría de inundacións de auga.3

Ocupación

Os estudos sobre o dolmen de Dombate, fan pensar que foi utilizado en catro diferentes momentos:

Período 1: corresponde co da súa creación, a que se produciu entre o 3800 a. C. e o 3600 a. C. Durante a segunda metade do cuarto milenio e os dous primeiros terzos do terceiro só se construíron dólmenes de corredor;

Período 2: c. 3000 a. C., oportunidade durante a cal se preparou e utilizou por primeira vez a área de acceso;

Período 3: c. 2700 a. C., cando finalmente pechouse o corredor, comezando alí o uso ritual;

Período 4: último período de utilización, posiblemente coincidente coa cultura do vaso campaniforme.

Posteriormente construíuse un poboado, xa na Idade do Bronce, xunto ao dolmen en desuso.

Conservación e musealización[editar]

O sitio foi escavado polo arqueólogo José María Belo Diéguez nos anos 1987, 1988 e 1989. Despois destas escavacións as pinturas e o monumento en xeral sufriron un proceso de degradación ante a pasividade de distintas administracións. Para coñecer o estado no que quedara en 2001 constituíuse un comité para que informase do mesmo, en cuxa primeira visita días despois descubriron que os danos eran irreparables e que se perdeu parte dos restos arqueolóxicos, principalmente o antigo dolmen sobre o que xacía o actual, así como a testemuña de terra da escavación. Uns meses despois a deputación da Coruña decidiu substituír a cuberta plástica, moi deteriorada, e valar os 8000 m² da parcela na que se sitúa o monumento.4 A principios de 2002 xa estaba listo o novo peche, que sería o que perdurará ata o peche definitivo de 2011.

En 2004 preparouse un plan de 600 000 euros para a posta en valor do monumento que meses despois foi ampliado a un millón e que prevía expoñelo e recuperalo nuns dous anos, chegando mesmo a crearse unha web para iso desde o momento do anuncio, co que querían «facelo único». con todo non se chegou a executar.

En 2009 realizáronse escavacións arqueolóxicas do dolmen e o terreo circundante,e tamén nese ano adxudicáronse as obras a unha empresa para que realizase a musealización definitiva do dolmen e a súa contorna nun prazo de dez meses e cun orzamento superior ao millón e medio de euros.

En 2011 completouse a cuberta que protexe ao dolmen da intemperie, aínda que seguían os traballos de restauración e estudo. Esta presentación ao visitante xunto a que a intervención implicaba alterar a situación atopada ha recibido críticas por restar criterio histórico ao conxunto.

A SANTA COMPAÑA

A Santa Compaña, unha tradición que permaneceu na cultura tradicional galega polo paso dos séculos e da que aínda quedan rastros, como os cruceiros nos cruces de camiños.

A Santa Compaña é na mitoloxía popular galega, unha procesión de mortos ou ánimas en pena que pola noite (a partir das doce) percorren errantes os camiños dunha parroquia ou pobo. O tétrico da súa procesión é que visitan todas aquelas casas nas que en breve haberá unha defunción. Ademais de Santa Compaña tamén é coñecida como "a procesión dás animas" ou simplemente "Compaña".

Descrición

Aínda que o aspecto da Santa Compaña varía segundo a tradición de diferentes zonas, a máis estendida é a formada por unha comitiva de almas en pena, vestidos con túnicas negras con carapucha que vagan durante a noite. Esta procesión fantasmal forma dúas fileiras as cales van envolvidas en sudarios e cos pés descalzos. Cada pantasma leva unha vela acesa e o seu paso deixa un cheiro a cera ou incenso no aire. Á fronte desta compañía fantasmal atópase un espectro maior chamado Estadea. Ademais destas visións hai outras lendas que din que se nota un frío intenso sempre que aparece, ademais do cheiro e o son de cadeas. Ademais tamén se di que as pantasmas son como unha néboa.

A procesión vai encabezada por un vivo (mortal) portando unha cruz e un caldeiro de auga bendita seguido polas ánimas con velas acesas, non sempre visibles, notándose a súa presenza no cheiro a cera e o vento que se levanta ao seu paso.

Esta persoa viva que precede á procesión pode ser home ou muller, dependendo de se o patrón da parroquia é un santo ou unha santa. Tamén se cre que quen realiza esa "función" non lembra durante o día o ocorrido no transcurso da noite, unicamente poderase recoñecer ás persoas penadas con este castigo pola súa extremada delgadez e palidez. Cada noite a súa luz será máis intensa e cada día o seu palidez irá en aumento. Non lles permiten descansar ningunha noite, polo que a súa saúde vaise debilitando ata enfermar sen que ninguén saiba as causas de tan misterioso mal. Condenados a vagar noite tras noite ata que morran ou outro incauto sexa sorprendido (ao cal o que encabeza a procesión deberalle pasar a cruz que porta).

Camiñan emitindo rezos (case sempre un rosario) cánticos fúnebres e tocando unha pequena campanilla. Ao seu paso, cesan previamente todos os ruídos dos animais no bosque. Os cans anuncian a chegada da Santa Compaña aullando de forma desmedida, os gatos foxen despavoridos e realmente asustados.

Dise que non todos os mortais teñen a facultade de ver cos ollos a "A Compaña". Elisardo Becoña Igrexas, na súa obra "A Santa Compaña, O Urco e Os Mortos" explica que segundo a tradición, tan só certos "dotados" posúen a facultade de vela: os nenos aos que o sacerdote, por erro, bautiza usando o óleo dos defuntos, posuirán, xa de adultos, a facultade de ver a aparición. Outros, non menos crentes na lenda, haberán de conformarse con sentila, intuíla, etc.

Para librarse desta obrigación, a persoa que vexa pasar a Santa Compaña debe trazar un círculo no chan e entrar nel ou ben deitarse boca abaixo.

Versións .- Aínda que todas as súas versións coinciden en considerar a Santa Compaña como unha anunciadora de morte, hai diferentes versións.

Na maioría das historias a Santa Compaña realiza as súas aparicións de noite, pero tamén hai casos nos que se fala de saídas diúrnas. J. Cuveiro Piñol, no seu Dicionario Galego (1876) escribe:Compaña: entre ou vulgo, crida hoste ou procesión de bruxas que andan de noite alumeadas con osos de mortos, chamando ás portas para que as acompañen, aos que desexan que morran axiña...

Nunhas versións cóntase que a luctuosa procesión transporta un cadaleito no cal hai unha persoa dentro, a cal pode ser incluso a persoa que sofre a aparición sendo o seu corpo astral o que está no cadaleito. Pódense aparecer en diferentes lugares, pero predominan as encrucilladas. Hai datas concretas nas que se di que ten máis incidencia as aparicións da Santa Compaña, por exemplo, a noite de Todos os Santos (entre o 1 e o 2 de novembro) ou a noite de San Juan (24 de xuño).

Noutras provincias adxacentes a Galicia como Asturias tamén hai esta tradición coñecida como A Güestia ou bona xente. É un grupo de persoas encapuchadas que se achegan á casa dun enfermo moribundo, dan tres voltas á casa e entón o enfermo morre. Normalmente son coñecidos do moribundo. Dise que van exclamando "Andade de día que a noite é miña". Cóntase o relato dunha muller que saíu da súa casa a por castañas pensando que xa era de día e un membro da procesión díxolle que era o seu padriño entón xa morto. Tendeulle a man dándolle a vela acesa, ela colleuna, e ao cabo duns días enfermo e morreu.

En Estremadura, aparece o Corteju de Genti de Muerti, que se compón de dous xinetes fantasmales que causan o pánico de madrugada polos pobos xa que quen os ve pode resultar morto. En Zamora denomínalla A estadea e é unha muller que vaga polos camiños e os cemiterios. Non ten rostro e cheira á humidade dos sepulcros. Só se aparece a aquel que vai morrer. En León lla chama A hoste de ánimas.

DA FORMACION DO IDIOMA  GALEGO

Xa desde o século VIII, e a medida que os invasores musulmáns consolidan as súas conquistas no sur da península ibérica, Galicia constitúe unha unidade política cos reinos medievais de Asturias e León, aínda que mantén certa autonomía que lle permite en ocasións xurdir como reino independente en momentos puntuais dos século X, XI e XII. Neste contexto o galego é no seu maior parte unha lingua exclusiva do ámbito oral, cunha competencia menguante co latín no ámbito escrito. O progresivo peso demográfico dos galegos falantes aos poucos introduce o galego xunto ao latín nos documentos notariais, bandos administrativos, preitos, etc., aínda que o latín segue posuíndo unha posición cultural superior.

9  COUSAS  QUE  PENSAN  DE  NÓS

1. A QUEIMADA

Non todos os galegos saben facer unha queimada, nin bailar a muñeira. Iso non vai no ADN. Seica todos os vascos saben facer un marmitako? Ou todos os valencianos unha paella? Pero se algúns non saben nin onde está a cociña?

2. O MARISCO

Pois non, non estamos todo o día poñéndonos mornos de marisco. Nin todos os días largámonos mariscadas pantagruélicas, nin comemos polbo acotío,  como o que masca chicle. En Galicia cómese de todo, como en todas partes, e ademais, dunha calidade excelente. O caso é que os que non son galegos pensan que unha mariscada son dúas patas de centolla e uns berberechos. O marisco forma parte da nosa dieta habitual; un día, en calquera fogar galego, ponse na mesa uns mexillóns ao vapor como entrante ou unhas ameixas á mariñeira de primeiro prato. Pero as mariscadas decadentes e como deus manda fanse só en celebracións ou reunións. Marisco a rodar e albariño para alagar unha coidade. Aí si.

3. TRISTES

Din que os galegos somos xente sombría e gris, aburridos e melancólicos? Poida que abunden máis persoas con este tipo de comportamento, que en lugar habitualmente asollado, como Canarias, pero como estarían vostedes cun clima abundantemente chuvioso e/ou frío, onde tes que pasar gran parte do tempo en casa metido? Cortaríanse as veas como mínimo. Agora voulles a dicirlles algo que, talvez, non saiban, e pregúntolles: coñecen o Club da Comedia ou o tema dos monologuistas? Seguro que si. Pois moitos, e algúns dos mellores, son galegos. Alá onde imos somos os reis do mambo, os putos amos da festa, os que á hora de saír tomámonos a peito o lema dos Inmortais: ?Só pode quedar un?. Pois ese un que queda en pé tras unha noite de esmorga degenerada e etílica, crédeme, sempre será un galleg@.

4. INDECISOS

Isto non é de todo correcto. Non é indecisión. O que pasa é que talvez lle damos algunhas voltas ás cousas, pero logo imos a matar con esa decisión. Non eliximos ou decidimos a treo e logo aos dous días cambiamos de opinión. O non ser un ?catavento? non nos fai indecisos. É que nós apechugamos coas nosas decisións, para ben ou para mal. Poida que un galego tarde moito en decidir onde vai colgar un cadro na súa casa, pero aí vaise aquedar ata o fin dos días. Non chega e pono no primeiro sitio que ve, e aos dous días cámbiao, e así ata que ten a parede como un puto colador.

5. PACHORRUDOS

Mmmm? pois non vexo eu nada malo nisto. E a verdade é que non é de todo certo. Nós vivimos ao noso ritmo, sodes vós, os demais, os que vivides acelerados. Sempre correndo para ir a todas partes, sempre con présas? Tomen nota, e aprendan dos mestres.Mais que parrochudos, temos o noso ritmo de vida

6. MEIGAS

Din que todas as mulleres galegas somos medio bruxas. Claro que si, home! Todas sufrimos a síndrome de ?Panoramix? e en lugar de bolso levamos unha marmita colgada do brazo, e imos recollendo herbas por aí cunha mini fouce. E cando chegamos  a casa facemos pociones máxicas para atopar marido e desterrar o mal de ollo. Ai! Santa paciencia? A explicación é máis sinxela: os homes ámannos e as mulleres envéxannos, porque somos tan guapas, simpáticas e listas que calquera home cae rendido aos nosos pés. Non é que sexa por un sortilegio de amor, é que somos encantadoras? e modestas ^_^ (e temos unha retranca galega que non podemos con ela)

7. RESPONDEMOS CUNHA PREGUNTA

Nós? Seguro? Quen di iso? Respondemos cunha pregunta cando non nos fan a pregunta adecuada. Onde vas? A ti que che importa? Se cho quixese dicir xa cho dixo, cotilla de merda. Así de sinxelo.

8. TODOS NARCOS

Vou acollerme ao momento número 10 e poñer de manifesto este prexuízo. ?Todos os galegos sodes narcos e contrabandistas?. E eu respóndolles cunha pregunta: por esa regra de 3, os da costa de Andalucía son todos traficantes de persoas? Váianse un pouquiño ao carallo.

9. PARVOS

Parvos? xa? e a min entran ganas de learme a hostias co persoal. Parvos porqué? Porque somos traballadores e non uns vagos de merda; parvos porque somos xente e amigos fieis, leais e aínda sabemos que significa ?honra?; parvos por ter educación e non mandar a tomar por cu a alguén que nos incordia coa súa soa presenza ou coas súas estúpidas preguntas; parvos por ser un pobo afable e hospitalario cos nosos e cos de fóra (lembren a traxedia do tren Madrid-Ferrol de hai un mes);  pois se é por todo iso, SE, somos parvos, muuuuuuyyyy parvos.

O rei galego dos xíbaros 1

Aventureiro e audaz, Alfonso Graña foi un de tantos galegos que emigraron en busca de fortuna. Pero a súa historia é de cinema. Empezou como cauchero en Iquitos (Perú), e cando morreu, en 1934, converteuse no rei Alfonso I e reinaba sobre 5.000 indios xíbaros do Amazonas

.

Alfonso Graña nunha entrevista realizada por Mosquera.  ARQUIVO REINO DE GALICIA

Partiu analfabeto e aprendeu a ler e a escribir na selva, onde ninguén lía e escribía. As tribos xíbaras huambisa e aguaruna do alto Amazonas, coñecidas por guerrear sen pausa e reducir as cabezas dos seus inimigos, executaban as súas ordes con respecto e certa reverencia, pois aquel home branco, inmune ás febres, ao veleno das tarántulas ou á furia dos rápidos, parecía ás veces inmortal. Como o Kurtz de Conrad no corazón das tebras, tamén vivía río arriba, en compañía dos salvaxes. Velaí, con todo, a única coincidencia co personaxe literario. Graña foi un Kurtz bo que faleceu de morte natural nalgún remoto lugar da xungla. Unha desaparición recollida por grandes periódicos da época e evocada, como antes érao a súa vida, por escritores e científicos dunha II República española que tamén pronto morrería.

Nunha casucha derruida da parroquia ourensá de Amiudal, pertencente ao Concello de Avión, soado por ser a patria moza de adiñeirados emigrantes como o magnate da prensa mexicana Mario Vázquez Raña, hai unha lápida coa seguinte inscrición: "Casa natal de Alfonso Graña, rei dos xíbaros".

"Está por aí arriba", di un ancián sinalando as ruínas co seu bastón. E engade, mirándome con curiosidade: "De cando en vez veñen algúns fanáticos para vela". No seu lugar natal non parece espertar demasiado entusiasmo a figura de Alfonso Graña, pero o certo é que comeza a cobrar caracteres de mito grazas a un puñado de entusiastas investigadores que desde fai uns poucos anos afánanse en solicitar información sobre un dos personaxes máis fascinantes que dese a emigración galega. Un home que, partindo dunha aldea misérrima da Galicia do século XIX, chegou a dominar sobre miles de indios amazónicos e a ser respectado por quen lle coñeceu ou souberon del.

Maximino Fernández Sendín, ovetense de pais galegos e apaixonado biógrafo de Graña, afirma no seu libro Alfonso I da Amazonia. Rey dos xíbaros que "a finais do século XIX emigra ás Américas, recala en Belén de Pará e un tempo despois trasládase a Iquitos (Perú), onde está documentado que se atopa en 1910 e traballa en distintos oficios, incluído o de cauchero".

En Iquitos, próspera cidade amazónica grazas á industria do caucho, reside Alfonso Graña durante unha década e traba profunda amizade con outro personaxe de novela: Cesáreo Mosquera. Orixinario dunha parroquia próxima a Amiudal, Mosquera era un fervente republicano que fixera a guerra en Filipinas antes de asentarse na capital do departamento peruano de Loreto, onde formara unha familia e fundara a soada librería Amigos do País, verdadeiro centro de reunión dunha colonia española que acudía alí para decatarse das últimas novidades da patria e ler con fruición as novidades do Xa ou O Sol.

Pero a prosperidade de Iquitos comeza a cambalearse coa caída dos prezos do caucho natural nos mercados internacionais. Esta crise vólvese virulenta ao redor de 1920, e é entón cando Alfonso Graña penétrase río arriba en busca de novas oportunidades. Hai varias versións sobre como acabou contactando cos xíbaros, pero moitas coinciden en que houbo un enfrontamento cos indíxenas durante o cal o home que lle acompañaba morreu e Graña salvouse de correr a mesma sorte porque "se encaprichó con el a filla do xefe da tribo", segundo un dos testemuños recolleitos por Fernández Sendín.

A Graña, alto e delgado, a apostura víñalle de familia, coñecida na remota aldea natal polo alcume dos Chulos. Gustáballe -quizá herdanza do pai, xastre- vestir elegantemente, e tocábase cunhas lentes redondas que lle daban un aire intelectual. Esa imaxe, ao parecer, libroulle de morrer a mans dos feroces xíbaros, e a súa audacia e intelixencia serviríanlle para suceder ao seu sogro á morte deste.

O certo é que Graña desapareceu nos confíns da selva sen que nin sequera o seu gran amigo libreiro tivese noticias del, pero cando volve aparecer faio de forma espectacular. O xornalista e escritor Víctor da Serna, o primeiro que utilizou o sobrenome de Alfonso I, Rey da Amazonia, e quizá a persoa que máis contribuíu a enxalzar a figura de Graña na España republicana, describiu así o momento: "Ao cabo duns anos sóubose por uns indios xíbaros, da tribo dos huambisas, que alá pola xigantesca greta que o Amazonas abre no Ande, cara ao Poño de Manseriche, vivía e mandaba un home branco. Graña era o rei da Amazonia. E entón un día, cara a Iquitos, avanzou polo río unha xangada con indios xíbaros, moitas mercadorías (…) e Graña. Recoñecérono os seus amigos e, sobre todo, con dobre alegría, Mosquera".

"Os indíxenas adorábano e seguían a todas partes", conta o editor e escritor Gonzalo Allegue, precursor no redescubrimiento deste personaxe. "Na cidade curáballes as úlceras das pernas, cortáballes o pelo, convidáballes a xeados e levábaos ao cinema. Polas tardes, os huambisas vestíanse de frac e chapeu de copa dos masones da colonia española e saían a pasear no Ford 18 convertible cedido por Cesáreo Mosquera".

Máis aló destes divertimentos, Graña acudía á cidade para facer negocios e despois íase. Aparecía unha ou dúas veces ao ano coas balsas cargadas de carne curada, peixe salgado, monos, venados, bueyes e tartarugas, sempre rodeado de xíbaros que mostraban ás asombradas fillas de Mosquera as tzantzas ou cabezas reducidas. Ninguén sabía onde vivía exactamente, pero movíase sobre todo na contorna do Poño de Manseriche, o terrible rápido a 10 xornadas enteiras de canoa, río arriba, desde Iquitos.

"Dez quilómetros de violentos remolinos, rocas, torrentes…". Así describe Mario Vargas Llosa o Poño na súa novela A casa verde. Co tempo, a xente foi relacionando a ascendencia de Graña sobre os xíbaros, entre outras cousas, coa súa capacidade para atravesalo sen sequera amarrarse ás balsas, como un tolo inmortal chegado doutro mundo. Non é para menos, porque o Manseriche, onde as augas do Marañón se encajonan nun angosto canón rochoso de só 25 metros de ancho e acaban precipitándose sobre unha pedra de 30 metros de altura, era e segue sendo un inferno de remolinos que se traga decenas de homes e barcos de gran porte.

Só os xíbaros máis valentes atrevíanse a navegar o Poño… e Graña. Segundo conta Allegue no seu libro Galegos: as mans de América, cruzaba a torrentera agarrado tan só á súa pértega e encomendándose de viva voz ao pai Rafel Ferrer, un sacerdote español que 100 anos antes morrera no río e cuxo espírito, segundo o galego, protexíalle. Graña, ademais, ensinara aos indios para aumentar a produción de sal, indispensable para curar e peixe e a carne, e empregouse a fondo para reducir os conflitos entre aguarunas e huambisas utilizando os seus dotes de persuasión e a súa capacidade de mando.